Frankenstærðfræði dómsmálaráðuneytisins

Höfundur: Sæunn I. Marinósdóttir | 31. desember 2025

Photo: aimeeorleans via Flickr (CC BY-SA 2.0) artwork by Bäst

Þegar stjórnvöld gefa út formlegar skýrslur er almennt litið svo á að grunnur þeirra byggist á faglegum vinnubrögðum og traustum heimildum jafnvel þó sjónarhorn, túlkun og tilgangur mótist jafnan af stefnu eða hugmyndafræði ríkjandi valdhafa hverju sinni. Sú er einnig raunin með nýlega skýrslu dómsmálaráðuneytisins um þróun dvalarleyfa á Íslandi, enda hefur efni hennar og fyrirsögnum verið dreift hratt og víða, almennt meðtekið sem sannleikur og staðreyndir. Þegar efni skýrslunnar er skoðað örlítið nánar kemur annað í ljós. Meginþorri efnis hennar byggist á sjónhverfingum, ófaglegri meðhöndlun gagna og fullkomnum skorti á gegnsæi varðandi aðferðafræði, uppruna gagna eða leiðbeiningum um túlkun efnisins. Hér er greining á aðeins einum smáum hluta hennar, sem gefur vísbendingar um almenn gæði heildarinnar.

Mynd 4 í skýrslunni virkar við fyrstu sýn sakleysisleg. Einfalt súlurit sem sýnir þróun mála á myndrænan og aðgengilegan hátt. En þegar rýnt er í gögnin kemur í ljós að myndin er ekki afrakstur hefðbundinnar tölfræðivinnu heldur æfing í skapandi stærðfræði. Það reyndist þrautin þyngri að rekja uppruna talnanna, enda kom í ljós að engar tölur á þessari mynd eru réttar.

Mynd 4 úr skýrslu dómsmálaráðuneytisins: Saklaus við fyrstu sýn, en byggð á lygum.

Aðferðafræðin: Frankenstærðfræði skýrsluhöfunda

Þegar skýrslan var skrifuð og eftirfarandi greining var gerð, lágu ekki fyrir sundurliðuð gögn frá Hagstofunni um uppruna íbúa með erlend ríkisföng í byrjun árs 2025. Aðeins var hægt að nálgast upplýsingar um heildarfjölda íbúa skipt niður á íslenskt ríkisfang eða erlent. Í stað þess að bíða eftir staðfestum tölum, gefa einfaldari upplýsingar eða notast við eldri gögn í þágu sannleikans, virðast höfundar hafa ákveðið að púsla saman skáldaðri mynd af uppruna íbúa án nokkurra skýringa eða fyrirvara.

Við greiningu á aðferðafræðinni kom á daginn að fundin hefur verið upp ný nálgun þar sem ólíkum gagnasettum er blandað saman á nýstárlegan hátt með sannkallaðri Frankenstærðfræði.

Einfölduð aðferðalýsing er eftirfarandi:

1. Rauntölur: Heildarfjöldi útlendinga er réttur (samanber Töflu 2), byggður á Hagstofan: MAN10001
2. Falskt ígildi: Fyrir íbúa frá löndum utan EES er ekki notast við íbúafjölda, heldur fjölda gildra dvalarleyfa og fjölda skjólstæðinga sameiginlegrar verndar, byggt á Eurostat: migr_resvas og Eurostat: migr_asytpsm
3. EES fyrir afganginn: Til að láta dæmið ganga upp er EES hópurinn einfaldlega reiknaður sem afgangsstærð upp í réttan íbúafjölda

Jafnan sem notuð er til að fylla í eyðurnar er þessi ævintýralega lélegi útreikningur:

$Fjöldi\;íbúa\;með\;EES\;ríkisfang = Fjöldi\;búsettra\;útlendinga - Fjöldi\;allra\;dvalarleyfa$

*Sjá aðferðafræði Hagstofunnar við greiningu íbúatalna

Þessi nálgun skekkir myndina verulega. Dvalarleyfi eru ekki fólk, heldur pappír. Þau eru oft mun fleiri en raunverulegir íbúar (t.d. fólk sem er flutt á brott en leyfi ekki runnið út), sem þýðir að fjöldi “Utan EES” útlendinga er blásinn upp og EES hópurinn minnkaður sem því nemur.

Bretland og Úkraína

Tvö dæmi sýna vel hve villandi þessi „aðferðafræði“ er:

Týndu íbúarnir frá Bretlandi: Fyrir Brexit tilheyrðu Bretar EES. Eftir Brexit færast þeir undir hópinn „Utan EES“.

• Raunveruleikinn: Bretum á Íslandi fjölgaði um 41%, úr 634 (lok 2016) í 896 (lok 2024)
• Skýrslan: Þar sem Bretar þurftu ekki dvalarleyfi 2017 voru 0 breskir ríkisborgarar með gilt dvalarleyfi á Íslandi á þeim tíma. Í upphafi ársins 2025 voru hins vegar 1.458 gild dvalarleyfi fyrir breska ríkisborgara. Í útreikningum skýrslunnar breytist þessi skriffinska í 1.458 nýja íbúa með því að kynna dvalarleyfistölur eins og sannleikann um íbúafjölda
• Niðurstaðan: Skýrsluhöfundar grípa úr tómu lofti tæplega 1.500 „nýja íbúa“ frá löndum utan EES

Úkraína: Eins og nefnt er hér að ofan er almennt hægt að ganga út frá því að fjöldi þeirra einstaklinga sem hefur staðfestan rétt til búsetu sé hærri en þau sem eru raunverulegir íbúar. Þegar þetta er skrifað hefur sundurliðun íbúatalna eftir ríkisfangi verið birt á vef Hagstofunnar, svo ljóst er að í skýrslunni er fjöldi úkraínskra íbúa ofmetinn um 438 einstaklinga. Í byrjun árs 2025 voru skráðir hér til heimilis 3.582 einstaklingar með úkraínskt ríkisfang en 4.020 höfðu gilda tímabundna vernd byggða á ákvörðun Alþingis um lagabreytingu til að koma þessum hópi hratt og örugglega í skjól.

Í gögnum og greiningu Eurostat og annarra stofnana er ekki litið á þennan hóp sem hefðbundna innflytjendur heldur er samstillt forgangsatriði flestra Evrópuríkja að meðhöndla þessa fólksflutninga, utanumhald og pappírsvinnu með allt öðrum hætti en annað flóttafólk eða almenna innflytjendur. Gert er ráð fyrir að flest þeirra vilji snúa aftur til síns heima við fyrsta tækifæri, en jafnvel þó mörg muni eflaust setjast hér að til frambúðar er lágmark að sýna þessum hópi þá virðingu að fela ekki neyð þeirra þegjandi inni í öðrum tölum til að styðja upphrópanir og pólitískt valdatafl

Í það minnsta ættu yfirvöld að sjá sóma sinn í því að nota ekki tölur um tímabundna vernd án nokkurra skýringa eða fyrirvara þar sem þær mynda annars hraða og bratta aukningu í gögnum sem auðvelt er að mistúlka sem breytingu á innflytjendastraumi almennt.

Nýjustu tölur

Um þremur vikum eftir að dómsmálaráðuneytið birti skýrsluna gaf Hagstofan út þær sundurliðuðu tölur sem geta gefið rétta niðurstöðu um uppruna íbúa. Til samanburðar og leiðréttingar á niðurstöðum skýrslunnar er þær að finna á eftirfarandi mynd: